پنج‌شنبه, 29 فروردين 1398
  • EN
عنوان : گسل‎های متعدد، فرونشست، زمین لغزش و آتشفشان دماوند؛ چهار دلیل نیاز تهران به رصدخانه ژئودینامیك دائمی/ مقاله مشترك دكتر نانكلی و دكتر سعادت
تاريخ :
 ۱۳۹۷/۱۱/۲۲ 

امتیاز :  ۱.۰۰ |  مجموع :  ۱

با توجه به جمعیت شهر تهران، وجود گسلهای متعدد در منطقه و سابقه وقوع لرزه های شدید در منطقه، نیاز است تا تغییرات پوسته زمین بطور پیوسته و جزئی تر مورد رصد قرار گیرد. جابجایی های پوسته علاوه بر مخاطره آمیز بودن می تواند در طراحی زیرساختارهای شهری و استحکامات ساختمانی مورد استفاده قرار گیرد.

دکتر عبدالرضا سعادت مدیرکل ژئودزی و نقشه برداری زمینی سازمان نقشه برداری کشور و دکتر حمیدرضا نانکلی رئیس اداره ژئودزی و ژئودینامیک در مقاله مشترکی با عنوان « شبکه و رصدخانه ژئودینامیک دائمی برای تهران» به این موضوع پرداخته‎اند که مشروح آن را در ادامه می‎خوانید:

 

مقدمه     

کشور ایران بر روی کمربند زلزله و شهر تهران با بیش از 13 میلیون نفر جمعیت در مجاورت گسلهای لرزه خیز متعدد واقع شده است. شهر تهران در دامنه جنوبي البرز كوه مركزي و بر روي نهشته‌هاي آبرفتي كواترنر بنا شده و قسمت جنوبي آن كم و بيش در كناره شمال باختري كوير بزرگ مركزي ايران قرار دارد. (بربريان و همكاران، 1364). اختلاف ارتفاع ناگهاني و شديد ميان شهر تهران (با ارتفاع ميانگين 1300 متر) و نزديكترين قله در يك فاصله 10 كيلومتري (ستيغ توچال با بلندي 3933 متر) يكي از ويژگي‌هاي توپوگرافي گستره است كه بنا به ديد چالنكو (1974) نتيجه مولفه ارتفاعی است كه در راستاي راندگي شمال تهران رويداده است.

راندگی شمال تهران به درازای بيش از 75 کیلومتر در کوهپایه شمال تهران از شرق دره لشگرک (ده سبو) در شمال شرقی تهران، تا کاظم آباد (2 کیلومتری شرق کلاک و شمال بزرگراه تهران- کرج) و شهر کرج ادامه یافته و نزدیکترین گسل لرزه زا به شهر تهران است. در شمال تهران و در کوهپایه, در بیشتر جاها این گسل سبب راندگی سازند ائوسن کرج بخش چین‌های کنار البرز بر روی آبرفتهای هزاردره  و آبرفتهای ناهمگن شمال تهران  بخش کوهپایه ایران مرکزی در شمال تهران شده است. در برخی جاها مانند باغ اناری در غرب کن و شمال چیتگر راندگی شمال تهران در داخل سازند کرج دیده می‌شود. راندگی شمال تهران دارای راستای شرقی غربی است و شیب آن به سمت شمال می‌باشد. (بربريان، 1364)

ازجمله گسل های مهم دیگر می‌توان به گسل‌های مشاء فشم  با طول بیش از 200کیلومتر گسل کهریزک با طول 35کیلومتر- گسل شمال با طول 17کیلومتر- گسل طالقان با طول 60کیلومتر و گسل پیشوا اشاره نمود.

علاوه براین گسل ها در نهشته ای آبرفتی تهران گسل های جوان ومتعدد  دیگری وجود دارد که امکان فعالیت آنها زیاد است. که از ان جمله می توان گسلهای نیاوران- گسل محمودیه- گسل پارچین را نام برد. در گستره تهران همچنین گسل های کوچک فراوانی وجود دارد که مهمترین آنها گسلهای تلو- قنات کوثر- شیان- نارمک- داودیه- عباس آباد می باشند.

با توجه به جمعیت شهر تهران، وجود گسلهای متعدد در منطقه و سابقه وقوع لرزه های شدید در منطقه، نیاز است تا تغییرات پوسته زمین بطور پیوسته و جزئی تر مورد رصد قرار گیرد. جابجایی های پوسته علاوه بر مخاطره آمیز بودن می تواند در طراحی زیرساختارهای شهری و استحکامات ساختمانی مورد استفاده قرار گیرد.

فرونشست زمین در نتیجه استخراج آبهای زیرزمینی از دیگر تغییرات ژئودینامیکی است که منطقه تهران با آن روبروست. فرونشست زمین در منطقه جنوب شهر تهران برای اولین بار توسط سازمان نقشه برداری کشور در نتیجه تکرار مشاهدات ژئودتیکی ترازیابی دقیق آشکار گردید که میزان نرخ آن در ماکزیمم مقدار به 22 سانتیمتر در سال می رسد. فرونشست زمین اگرچه امری با سابقه در جهان است ولی نیازمند مطالعه دائمی است. فرونشست زمین با توجه یه ساختار پوسته زمین می تواند بصورت فروچاله (شکست و ریزش پوسته) و فرونشست بطئی زمین روی دهد و بنابراین علاوه بر از بین بردن سفره های زیرزمینی، می تواند مخاطره آمیز بوده و همچنین زیرساختارهای شهری مانند شبکه های آبرسانی، سوخت رسانی، گاز و فاضلاب را تحت تاثیر قرار دهد. بنابراین، پدیده فرونشست زمین نیازمند توجه و رصد پیوسته و دائمی است تا دست اندرکاران مدیریت شهری بتوانند در برنامه ریزی های شهری و کنترل مخاطرات محیطی تصمیمات مقتضی را اتخاذ نمایند.

پدیده زمین لغزش از دیگر پدیده های ژئودینامیکی در مناطق کوهستانی می باشد که هر ساله در مسیرهای کوهستانی مانند جاده های چالوس و هراز موجبات تخریب خطوط مواسلاتی و خطرات جانی می گردد. استفاده از شبکه های مبنایی در مناطق مستعد زمین لغزش در کنار استفاده از تکنیک هایی همچون INSAR می تواند ضمن شناسایی این مناطق، نرخ جابجایی ها در این مناطق را مشخص نموده و در نتیجه از مخاطرات احتمالی بکاهد.

وجود قله آتشفشانی دماوند در نزدیکی شهر تهران و دیگر مراکز جمعیتی استان و گمانه هایی مبنی بر فعالیت احتمالی آن ایجاب می نماید که فعالیت های این قله نیز با استفاده از ابزارها و مشاهدات ژئودتیکی مورد کنترل قرار گیرد. با توجه به تغییرات هندسی و شتاب ثقل در مناطق فعال آتشفشانی، مشاهدات GPS و شتاب ثقل بصورت مداوم می تواند اطلاعات با ارزشی از مکانیزم رفتاری این آتشفشان فراهم آورده و از مخاطرات احتمالی جلوگیری نماید.

شبکه و رصدخانه ژئودینامیک دائمی تهران

 

امروزه پیشرفت سریع و چشمگیر اندازه گیری‌های ژئودتیک بویژه ژئودزی فضا- مبنا باعث تحول عظیمی در مطالعات زمین ساختی و زمین شناسی گردیده، بطوریکه امروزه می‌توان حرکت نسبی صفحات لیتوسفری، نرخ کنونی لغزش گسل‌ها و تجمع استرین را با دقت خوبی به کمک تکنیک‌های ژئودتیک شناسایی کرد. در مطالعات زمین ساخت نه تنها می توان تغییر شکل‌های پوسته‌ای را بازسازی نمود بلکه در واقع می‌توان این تغییر شکل‌ها را بطور مستقیم اندازه گیری کرد. از طریق اندازه گیری های ژئودتیک مکرر، راستا و نرخ افزایش گسل‌ها شناسایی می شوند. اندازه گیریهای ژئودتیک، تغییر شکل های ناشی از رویداد زمینلرزه، مکانیسم کانونی حاصل از رکودهای لرزه ای را تایید نموده و همچنین امکان مدل کردن هندسه گسل  و مکانیسم گسیختگی را فراهم می‌آورند. بنابراین دانش ژئودزی و اندازه گیری‌های ژئودتیک ابزاری نیرومند در مطالعات زمین ساخت و پایش و بررسی دگرشکلی‌های پوسته‌ای محسوب می گردند.

مشاهدات شتاب ثقل از دیگر مشاهدات ژئودتیک می باشند که می توانند در کنار مشاهدات هندسی به منظور مطالعات پوسته زمین، تشخیص شکستگی (گسلها) و همچنین تغییرات توده های داخلی زمین (بمانند آنچه در مناطق فرونشست روی می دهد)، مورد استفاده قرار گیرند.

در راستای مشاهدات و مطالعات ژئودینامیکی کشور، سازمان نقشه برداری کشور طی ده سال گذشته خدمات ارزشمندی به کشور ارائه نموده است که از جمله آن می توان به ایجاد و نگهداری شبکه های ترازیابی سراسری کشور، ایجاد ونگهداری شبکه های مبنایی مسطحاتی در سطح کشور، ایجاد و نگهداری شبکه های ثقل، ایجاد شبکه های چند منظوره در سطح کشور و ایجاد ایستگاه های دائمیGPS به تعداد حدود153 ایستگاه اشاره نمود. ایجاد شبکه های مبنایی کشوری با این وسعت،  سازمان نقشه برداری را به یکی از سازمان های پیشرو در سطح کشور و منطقه تبدیل نموده است.

تکرار مشاهدات ایستگاههای مبنایی فوق الذکر به همراه مشاهدات پیوسته ایستگاههای دائمی GPS امروزه این امکان را فراهم آورده است تا پدیده های کلان ژئودینامیکی کشور مورد کشف و مطالعه قرار بگیرند. از این جمله می توان به زلزله اهر-ورزقان، فرونشست جنوب تهران و ... اشاره نمود. با اینهمه، مطالعه دقیق ژئودینامیک منطقه تهران با توجه به اهمیت آن با استفاده از شبکه های مبنایی موجود امکان پذیر نبوده و نیازمند شبکه متراکم تری می باشد. این شبکه با توجه به تجربه موفق سازمان در گسترش شبکه های دائمی و چندمنظوره ژئودزی در کشور می بایست شبکه ای چند منظوره بوده و تمامی مشاهدات ژئودتیک بر روی ایستگاههای این شبکه در نظر گرفته شود. این مشاهدات شامل مشاهدات GPS ، شتاب ثقل و ترازیابی دقیق خواهد بود.

با توجه به خصوصیات ژئودینامیکی منطقه، در این طرح ایجاد شبکه ژئودینامیکی موردی با تراکم حداقل پنج تا ده کیلومتر پیشنهاد می شود. بنابراین، لازم است تا 35 ایستگاه مبنایی ایجاد گردد. در صورت مطالعه مناطق زمین لغزش و دماوند لازمست تا ایستگاههای بیشتری در نظر گرفته شوند. ساختمان آنها بگونه ایست که مشاهدات شتاب ثقل و ترازیابی دقیق را ممکن می سازد. گیرنده های ماهواره ای از نوع GNSS بوده و برای مشاهدات ثقل و ترازیابی دقیق از ثقل سنج های نسبی CG5 یا CG3M و ترازیاب رقومی DINI12 استفاده می شود. دوره تکرار مشاهدات ثقل و ترازیابی شش ماهه در نظر گرفته می شود.

 



بازگشت           چاپ چاپ         
 

DOURAN Portal V4.6.1.0

V4.6.1.0